Nótnalínur og lyklar

Skalar eru mikilvægir í tónlist. Þeir eru myndaðir af tónum sem liggja upp eða niður.

Þegar tónlistarmaður tekur sóló - eða spuna, er sérstaklega áríðandi að hann viti hvaða tóna hann má spila. Undirleikararnir eru yfirleitt að spila ákveðna hljóma og við þá hljóma passa ákveðnir skalar.

Ekki örvænta - við skulum taka lítið dæmi sem skýrir þetta ágætlega!

Fyrst skulum við hlusta á örlítinn lagbút með misheppnuðum tónlistarmanni. Hér er píanóið að spila ákveðna hljóma - en básúnuleikarinn kann ekki skalana sína og veit þess vegna ekki hvaða nótur hann má spila.

Hér á eftir leggur básúnuleikarinn sig aðeins meira fram og rifjar upp helstu skalana.

Efst á síðu

Hér er mynd af nótunum í C - dúr / F - lykli.

Hér er aftur C - dúr, en nú í G - lykli.

Þú tekur kannski eftir því að tónarnir í G - lyklinum eru mun hærri, þó þeir séu á svipuðum stað á línunum. Manstu eftir þessu?

	Þetta er F - lykill
	Þetta er G - lykill

Skalar geta verið af hinum ýmsu gerðum og í raun spurning hvort ekki sé hægt að fullyrða að þeir séu óendanlega margir!

Við skulum að síðustu líta á tóndæmi þar sem spilaðar eru tvær tegundir af skölum til skiptis, dúr og moll. Svo koma nokkrir dúr og moll hljómar til skiptis.

Eins og þú heyrir, er moll einhvernveginn ,,daprari" eða ,,leiðari" heldur en dúr. Enda er það yfirleitt svo - að mollar eru meira áberandi í sorglegri tónlist, en dúr í gleðilegri....þó þessu sé alltaf blandað saman að einhverju leyti.

Annað sem þú hefur eflaust tekið eftir við að skoða tóndæmið hér að ofan - eru undarleg merki fyrir framan sumar nóturnar. Þetta eru hækkunarmerki og lækkunarmerki - við skoðum þau betur í næsta hluta.

Efst á síðu

Áður en þú byrjar í þessum hluta, skaltu opna vefpíanóið svo þú getir prófað sjálf(ur) þau tónbil sem skoðuð verða.

(Tekur smá tíma að hlaðast inn - leiðbeiningar).

Byrjum á að líta örlítið á hækkunar (#) og lækkunarmerki (b).

Í stuttu máli sagt hækkar hækkunarmerkið tóninn upp um hálftón (t.d. C verður C#) og lækkunarmerki lækkar tóninn um hálftón (B verður Bb).

Ef þú skoðar þetta á píanóinu sérðu strax hvað hálftónn er. Ef þú spilar með músinni alla tónana frá C í réttri röð, C, C#, D, D#, E, F...o.s.frv, ertu í raun að spila hálftóna.

ATHUGAÐU að allar svörtu nóturnar heita í raun tveim nöfnum! Þannig er t.d. hækkað C (C#), sama nóta og lækkað D (Db). Skoðaðu píanóið vandlega - þá muntu fljótlega skilja formið.

Við bætum ,,ís" aftan við nöfn nótnanna ef hækkunarmerki (#) er bætt við þær.

Dæmi: F (eff) verður Fís / G (gjé) verður Gís / C (sjé) verður Cís (sís).

Við bætum ,,es" aftan við nöfn nótnanna ef lækkunarmerki (b) er bætt við þær.

Dæmi: B (bjé) verður Bes / A verður As / E verður Es.

Efst á síðu

Augljóslega byrja allir skalar á einhverri nótu. Fyrsta nóta í skala er kölluð grunntónn.

Ef við einföldum málið afskaplega mikið getum við sagt að tónbilin séu eins og tölustafirnir - grunntónn er númer eitt og tónbilin á hvítu nótunum heita frá grunntóni séð - tvíund, þríund, ferund, fimmund, sexund, sjöund og áttund.

Oft er þetta skrifað - Grunntónn, 2und, 3und, 4und, 5und, 6und, 7und og 8und.

Þetta eru þó bara hvítu nóturnar. Hvað eigum við að gera við þær svörtu? T.d. nótuna Db sem á vefpíanóinu liggur milli grunntóns og tvíundar.

Eins og þú sérð kallast þetta tónbil lítil tvíund. Þetta tónbil er hálftónn og kallast ,,lítið" því það er búið að minnka tvíundina um hálftón (D verður Db).

Eins er tónbilið C - B (hvít nóta) kallað stór sjöund - en tónbilið C - Bb (svarta nótan fyrir neðan B) kallast lítil sjöund. Bb er, eins og þú sérð á píanóinu, hálftóni minni en B.

Til að muna tónbil og geta sungið þau án þess að hafa hljóðfæri sér til hjálpar, er best að byrja á að tengja þau við lög sem maður þekkir.

Á milli tveggja fyrstu tónanna í ,,Krummi svaf í klettagjá" er t.d tvíund. Hér á eftir er tafla með nokkrum tónbilum og þekktum lögum til að tengja þau við.

Í næstu skipti sem þú heyrir lög í útvarpi og sjónvarpi skaltu æfa þig og reyna finna út hvaða tónbil er á milli tveggja fyrstu tónanna í erindum eða versum.

Vinsamlegast sendið mér ábendingar ef þið vitið um fleiri lög á listann.
Þeir sem hafa sent mér ábendingar varðandi tónbil sem ekki eru komnar inn - endilega endursendið - ég lenti í smá vírusvandræðum á sínum tíma og missti út allan póst :-) Kærar þakkir.

Efst á síðu