Tónlist er sú listgrein sem
notar mannsröddina og/eða hljóðfæri til að búa
til mismunandi samsetningar tóna - tónlistarmanninum og áheyrendum
til yndisauka eða dægrastyttingar.
Hægt er að skipta tónlistartímabilum mannskepnunnar
upp á mismunandi hátt, en hér er stuðst við eftirfarandi
skiptingu:
| 500 - 1450 |
1450 - 1600 |
1600 - 1750 |
1750 - 1820 |
1820 - 1900 |
1900 - í dag |
Tímabil hinna myrku miðalda varir næstum þúsund ár í tónlistarsögu Evrópu. Tónlist frá þessum tíma hefur glatast að miklu leyti og yfirleitt er vonlaust að vita nafn tónskáldanna sem sömdu þau verk sem enn eru til. Tónskáld merktu ekki verk sín á þessum tíma; þeir trúðu því að slíkt væri merki um upphafningu og mont - Guð myndi verða þeim reiður fyrir slíkan hégóma. Þetta tímabil er vissulega myrkt í sögunni - þarna voru sjúkdómar, fáviska og dauði áberandi og ber tónlistin þess merki. Elsta tónlist þessa tímabils var Gregorískur söngur. Hann var sunginn hægt og var án samhljóms eða takts. Menn sungu allir sömu laglínuna. Söngurinn er nefndur eftir Gregory I, páfa. Seinna meir var samhljóm bætt inn í lögin, þ.e. að menn sungu ekki allir sömu línuna heldur voru búnir til hljómar með mörgum röddum. Ekki var algengt að menn skrifuðu niður nótur þeirrar tónlistar sem þeir sömdu - helst vegna skorts á verkfærum til slíkrar vinnu. Helst var það að tónskáld á vegum kirkjunnar festu tónverk sín á blað. Ekki var taktur tónlistarinnar ritaður niður - einungis tónarnir. Mörg hundruð ár áttu eftir að líða þar til menn fóru að rita takt samhliða tónhæðinni. Það var einmitt Gregory páfi sem ákvað að setja reglur varðandi tónlistarskráningu - allir yrðu að gera þetta á sama hátt. Hann bjó því til nótnaskriftarreglur sem bjuggu til grunninn að því sem við notum í dag. Tónlist á þessum tíma er gjarnan skipt í veraldlega tónlist og kirkjulega tónlist. Hinar myrku miðaldir - Endurreisn - Barokk - Klassík - Rómantík - Nútíminn
|
|
Endurreisn merkir endurfæðing. Á þessu tímabili hopaði ægivald kirkjunnar fyrir fróðleik og vísindum - áherslan var færð frá Guði til mannskepnunnar. Á þessum tíma varð veraldleg tónlist sífellt vinsælli og danstónlist fór að vera áberandi. Trúartónlist var þó enn mikilvæg. Prentvélar voru fundnar upp á þessum tíma og gerði það tónskáldum kleyft að prenta tónverk sín fljótt - áður urðu menn að handskrifa allt. Söngur án undirleiks var vinsælastur, en tónlist án söngs var þó í sífelldri sókn. Tónlistarstíllinn a capella bar höfuð og herðar yfir aðrar tegundir tónlistar. Þá var tónlistarmessan einstaklega mikilvæg. Hún var trúarleg og fór fram á sérstakann hátt. Hún samanstóð af ákveðnum köflum sem alltaf var farið í gegnum. Messan var sungin á latínu. Eins og áður sagði var tónlist án mannsraddarinar í sífelldri sókn. Vinsælasta hljóðfæri þessa tíma var Lúta. Mikil gróska var í hljóðfærasmíð og fjölskyldur hljóðfæra fóru að myndast. Samheiti yfir þessar fjölskyldur var orðið ,,consorts" en frá því er orðið konsert komið. Dans var áberandi þáttur í lífi fólks á endurreisnartímabilinu. Menntað fólk átti að kunna ákveðnar tegundir af dönsum. Þetta voru ýmist einfaldir hringdansar eða flóknari tegundir af dönsum sem mikinn tíma tók að læra. Hinar myrku miðaldir - Endurreisn - Barokk - Klassík - Rómantík - Nútíminn |
|
Orðið barokk merkir ,,mjög skreytt" eða ,,ofskreytt". Hugsanlega nær þetta að lýsa nokkuð vel tónlist frá þessu tímabili. Hún er stórfengleg, skreytt og full af sjálfstrausti. Óperurnar komu fram á þessum tíma. Söngvarar urðu að læra að beita rödd sinni á sérstakan hátt og syngja mjög hátt. Spiluð tónlist varð sífellt vinsælli, en var þó aldrei samin einungis til að hægt væri að njóta hennar einnar og sér - heldur var verið að semja tónlist sem hægt væri að dansa við. Fiðlan var drottning allra hljóðfæra á þessum tíma, en orgelið og semball voru einnig vinsæl. Nótnaskriftin varð sífellt fullkomnari og tónskáld hófu að setja inn skýringarorð sem gáfu fyrirmæli um hvernig tónlistin skyldi spiluð. Sinfóníuhljómsveitir fóru að líta dagsins ljós á þessum tíma og enn héldu fjölskyldur hljóðfæra áfram að stækka. Í barokktónlist blandast saman margar raddir, en engin ein er mikilvægari en önnur. Sterkur taktur og kröftugar andstæður eru áberandi í þessari tónlist. Áberandi tónskáld frá þessu tímabili eru m.a. Johann Sebastian Bach, George Frideric Handel og Antonio Vivaldi. Hinar myrku miðaldir - Endurreisn - Barokk - Klassík - Rómantík - Nútíminn |
|
Klassísk tónlist einkennist af strangri formgerð og afturhaldi tilfinninga. Tónlistin var með fögrum laglínum, en jafnframt einföld og hógvær. Jafnvel uppsetning sinfóníuhljómsveita var hógvær á þessum tíma - sjaldan fleiri en 40 tónlistarmenn. Þetta tók þó að breytast á tímabilinu og hljómsveitirnar urðu sífellt stærri. Jafnvægi og andstæður voru jafnframt áberandi í tónlistinni og giltu strangar reglur, form, varðandi tónsmíðar sem samdar voru á þessum tíma. Sónötuformið var mikið notað á klassíska tímabilinu og var á þeim tíma mest notaða formið. Tónverk sem byggja á þessu formi hafa tvo megin þætti, A - B - A, þar sem A þátturinn er eins (upphafið og endirinn), en miðþátturinn (B) er ólíkur. Þarna er náð fram jafnvægi - með því að hafa upphaf og endir eins - og andstæður, með því að brjóta lagið upp í B-þætti. Sinfóníuformið varð einnig vinsælt á þessum tíma - en sinfóníur eru stórfengleg tónlistarverk í fjórum þáttum. Meðal þekktra tónskálda frá þessum tíma eru Mozart og Beethoven, en klassíska tímabilinu lauk einmitt við dauða Beethoven árið 1927. Litið er á Beethoven sem brú á milli klassíska og rómantíska tímabilsins. Hinar myrku miðaldir - Endurreisn - Barokk - Klassík - Rómantík - Nútíminn |
|
Rómantíska tímabilið (1820 - 1900)
|
Rómantíska tímabilið var tími mikilla byltinga. Menn hættu að einblína á reglur og létu tilfinningar ráða í tónlistinni. Rökfræðin vék fyrir ímyndunaraflinu - á þessum tíma var iðnbyltingin að hefjast og vélar voru að leysa fólk af hólmi í ýmsum atvinnugreinum - fólk barðist gegn þessu af tilfinningu. Listrænt frelsi var mun meira á þessum tíma, en á fyrri tímabilum - tilfinningar réðu öllu. Meðal þess sem kom fram á rómantíska tímabilinu, er tónljóðið. Þar var tónlistin látinn segja sögur. Litróf hljóðfæranna tók stökk - krafan um ný, fallegri, kröftugri, mýkri eða bara öðruvísi hljóð í tónlistinni varð hávær og hljóðfærin breyttust eða aðferðir við að spila á þau. Rómantíska tímabilið var öld snillinganna. Algengt var að menn sýndu sig með því að spila sérlega erfið tónverk og öðluðust með því aðdáun þeirra sem á hlýddu. Einna frægastur þessara snillinga var píanóleikarinn Franz Lizst. Hann var dáður á sama hátt og rokkstjörnur eru í dag. Píanóið var vinsælasta hljóðfæri þessa tíma - en ýmis hljóðæri litu fyrst dagsins ljós á þessum árum, t.d. túba og saxófónn. Auk Lizst, voru Chopin, Tchaikovsky, Brahms, Wagner og Berlioz meðal frægra tónskálda á þessum tíma. Hinar myrku miðaldir - Endurreisn - Barokk - Klassík - Rómantík - Nútíminn |
Tónskáld tuttugustu aldarinnar losuðu sig algerlega undan þeim stíl og þeim hefðum sem fyrri tímabil höfðu upp að mismiklu marki. Sífellt var leitað nýrra leiða til að búa til ný hljóð og taktur tónlistar varð frjálslegri og jafnvel síbreytilegur innan sama tónverks. Tólftóna tónlist varð til á 20. öld, en þar voru spilaðir 12 tónar í ákveðinni röð og þeir síðan endurteknir t.d. afturábak eða með því að snúa nótunum á haus. Segja má að verk Igor Stravinsky, ,,Rites of Spring" hafi markað upphaf nútímatónlistar. Verkið, sem í dag telst eitt merkasta verk 20. aldarinnar, olli hneykslun og reiði margra sem hlýddu á frumflutning þess. Uppþot varð vegna tónlistar og dansatriða sem fólk á þessum tíma var ekki vant. Ekki er hægt að segja að einhver ein tónlistarstefna hafi verið yfirgnæfandi á 20. öld. Afrískættaðir bandaríkjamenn voru á þessum tíma að öðlast viðurkenningu fyrir framlag sitt til tónlistar. Djassinn hóf innreið sína og hafði áhrif um allan heim, auk þess sem þjóðernistengd tónlist var mikilvæg á fyrri hluta aldarinnar. Helsta bylting 20. aldarinnar var í dægurtónlist. Rokkið hófst á þessu tímabili, þjóðlagatónlist varð sívinsælli auk þess sem blús og ,,country" tónlist öðluðust fastan sess í hugum fjöldans. Hinar myrku miðaldir - Endurreisn - Barokk - Klassík - Rómantík - Nútíminn |
|
